راسته‌بازار قدیم تقریباً در مرکز قصبه قدیم شبستر قرار داشته و محل اتصال چند محله و گذر مهم بوده است. در توصیف‌های تاریخی، در غرب آن «میدان گندم»، در جنوب «سبزه‌میدان» و در نزدیکی آن مسجد جامع شبستر و میدان چهارپایان قرار داشته‌اند.

جالب اینکه بازار هفتگی چهارشنبه شبستر هم سابقه قابل‌توجهی داشته و مردم روستاهای اطراف برای خریدوفروش محصولات کشاورزی، صنایع‌دستی و مایحتاج به آن می‌آمدند. حتی در منابع محلی از شلوغی چندساعته خیابان‌های اطراف بازار در روز چهارشنبه یاد شده است.

  امروزه هم بخش‌هایی از محدوده بازار با هویت سنتی حفظ شده‌اند. شهرداری شبستر در سال‌های اخیر نمای مغازه‌های سبزه‌میدان قدیم در بازار را با معماری سنتی اجرا کرده است.

  مسجد جامع شبستر هم از عناصر مهم این مجموعه بوده؛ در گذشته میدان اطراف مسجد شامل خود مسجد، باغ، حمام، ورودی راسته‌بازار قدیم و سبزه‌میدان می‌شده است.

با جست‌وجوی منابع قدیمی‌تر، تصویر دقیق‌تری از راسته‌بازار شبستر به دست می‌آید؛ و نکته جالب این است که این بازار فقط محل خریدوفروش نبوده، بلکه عملاً یکی از محورهای سازمان‌دهنده‌ی بافت قدیم شهر بوده است.

حدود ۶۰۰ خانوار در آن زندگی می‌کردند. در مرکز این قصبه، یک راسته‌بازار نسبتاً کوتاه قرار داشته است.

نکته بسیار مهم این است که چند محله قدیمی، راه خود را به این راسته باز می‌کردند؛ از جمله:

قلعه‌باغی

مالال‌نگوره

سیس‌بی

دوه‌چی (شتربان)

شوجئی

و با فاصله‌ای کم، محله‌های برو/برآب و کوچه‌چای نیز در اطراف آن قرار داشتند. یعنی بازار در واقع مثل یک ستون فقرات شهری عمل می‌کرد و محله‌های مختلف را به هم وصل می‌کرد.

اطراف راسته‌بازار چه بوده؟

ساختار اطراف بازار هم خیلی جالب بوده:

غرب راسته‌بازار → میدان گندم

جنوب → سبزی/سبزه‌میدان

جنوب‌غربی → مسجد جمعه/مسجد جامع

جنوب مسجد → میدان چهارپایان

این میدان چهارپایان در روزهای چهارشنبه، هم‌زمان با هفته‌بازار محلی، مورد استفاده قرار می‌گرفته است. بنابراین بازار ثابت شهر و بازار هفتگی روستایی در یک مجموعه فضایی به هم مرتبط بوده‌اند.

امروز هم مسجد جامع شبستر یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تاریخی همین محدوده است. منابع معماری، بنای مسجد را مربوط به دوره ایلخانی و دوره‌های بعد می‌دانند و صراحتاً از ورودی راسته‌بازار قدیم و سبزه‌میدان در مجموعه میدان تاریخی مسجد یاد می‌کنند.

خود بازار چه شکلی بوده؟

تصویری که منابع به ما می‌دهند، بیشتر شبیه یک راسته تجاری خطی است تا بازارهای عظیم و سرپوشیده‌ای مثل بازار تبریز.

یعنی دو طرف یک گذر، مغازه‌ها و حجره‌ها قرار داشته‌اند و بازار در دل بافت مسکونی شهر جریان داشته است.

حتی شواهد محلی جدیدتر نشان می‌دهد که کسبه قدیمی راسته‌بازار هنوز در خاطرات و اسناد شفاهی شهر شناخته‌شده‌اند. مثلاً از حاج حسن دولت‌خواه به‌عنوان یکی از قنادهای قدیمی راسته‌بازار یاد شده که مغازه و کارگاه شیرینی‌پزی او در ابتدای بازار بوده است.

یک نکته جالب درباره وضعیت امروز

این محدوده هنوز برای مدیریت شهری شبستر اهمیت دارد. شهرداری شبستر اخیراً برای مغازه‌های سبزه‌میدان قدیم در بازار طرح نماکاری با معماری سنتی اجرا کرده است؛ یعنی تلاش شده بخشی از هویت بصری بازار قدیمی حفظ یا بازسازی شود.